26 listopada 2026 roku o godz. 9:30 TSUE ogłosi wyrok w sprawie kredytobiorcy złotowego przeciwko BNP Paribas Bank Polska S.A. (sygn. akt C-607/25). To sprawa, która stawia pytanie, jakie w 2022 roku zadawał sobie niemal każdy kredytobiorca otwierający kolejny harmonogram spłat: czy umowa, w której nic nie ogranicza wzrostu oprocentowania przez 30 lat, może być uczciwa wobec konsumenta?
Pytanie zadał Sąd Okręgowy w Krakowie i zrobił to w sposób, który odróżnia tę sprawę od wcześniejszych sporów o WIBOR. Sąd wprost zastrzegł, że nie interesuje go, jak wyznaczany jest sam wskaźnik ani czy był ustalany zgodnie z prawem. Lutowy wyrok w sprawie C-471/24, który dotyczył głównie tego, czy bank musiał tłumaczyć klientowi metodologię WIBOR-u, nie daje więc odpowiedzi na pytanie z Krakowa. Tutaj przedmiotem wątpliwości jest coś innego, a mianowicie konstrukcja ryzyka, którą polskie prawo przyjęło dla wszystkich kredytów ze zmienną stopą.
Co mówi ustawa, a czego nie mówi?
Zgodnie z art. 29 ust. 2 Ustawy o kredycie hipotecznym, jeżeli strony nie uzgodniły stałej stopy, oprocentowanie określa się jako wartość wskaźnika referencyjnego powiększoną o marżę ustaloną w umowie. Przepis wskazuje zatem metodę, ale nie wyznacza żadnych granic. Nie ma limitu wzrostu wskaźnika, nie ma też limitu wzrostu marży w czasie trwania umowy.
Jedynym hamulcem pozostają odsetki maksymalne z art. 359 § 2¹ k.c., czyli dwukrotność odsetek ustawowych, które z kolei wynoszą stopę referencyjną NBP powiększoną o 3,5 punktu procentowego. I tu leży sedno problemu. Limit, który miał chronić przed wzrostem stóp, sam jest od tych stóp zależny. Gdy Rada Polityki Pieniężnej podnosi stopy, rośnie WIBOR, rośnie rata, ale rośnie też sufit. Przypomina to wał przeciwpowodziowy, który podnosi się razem z poziomem wody: formalnie istnieje, praktycznie nikogo nie zatrzyma.
Historia jednego kredytu.
Stan faktyczny sprawy krakowskiej dobrze ilustruje, co to oznacza w praktyce. W grudniu 2019 roku kredytobiorca zawarł z BNP Paribas Bank Polska S.A. umowę kredytu na 420.000,00 PLN, na 30 lat, z przeznaczeniem na budowę domu i spłatę wcześniejszych zobowiązań mieszkaniowych. Oprocentowanie stanowiła suma WIBOR 3M, wynoszącego wtedy 1,70 %, oraz marży 2,70 p.p. Kredytobiorca zarabiał 5.168,00 PLN netto.
otrzymał symulację wzrostu stóp, podpisał oświadczenie o akceptacji ryzyka, a w formularzu informacyjnym przeczytał, że gdyby oprocentowanie wzrosło do 10 %, czyli do ówczesnej wysokości odsetek maksymalnych, rata wyniosłaby 3.690,74 PLN. To już ponad 70 % jego dochodu, ale przynajmniej była to konkretna liczba, którą mógł potraktować jako najgorszy scenariusz.
Tyle że nie był to najgorszy scenariusz. W ciągu niespełna trzech lat odsetki maksymalne wzrosły z 10 % do 20,5 % w skali roku. Przy takim oprocentowaniu rata tego kredytu przekroczyłaby 7.100,00 PLN, a więc o blisko 2.000,00 PLN więcej niż całe wynagrodzenie kredytobiorcy z dnia zawarcia umowy. Do tego na szczęście nie doszło, ale oprocentowanie i tak osiągnęło 8,92 %. Z raty przekraczającej 3.400,00 PLN prawie 3.000,00 PLN stanowiły odsetki, a kapitał spłacał się w tempie kilkuset złotych miesięcznie. Przykład z formularza, który miał zobrazować ryzyko, okazał się aktualny wyłącznie w dniu podpisania umowy.
Jaka jest argumentacja sądu krakowskiego?
Sąd odwołuje się do art. 3 ust. 1 Dyrektywy 93/13, zgodnie z którym nieuczciwy jest warunek, który wbrew wymogom dobrej wiary powoduje znaczącą nierównowagę praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. Zdaniem sądu taka nierównowaga może wynikać z samego tego, że cały ciężar ryzyka wzrostu stóp spoczywa na konsumencie, a prawo nie przewiduje żadnego mechanizmu, który by go ograniczał.
Sąd zmierzył się przy tym z argumentem, który banki powtarzają od początku sporów: WIBOR może także spaść, a wtedy zyskuje klient, więc ryzyko jest symetryczne. Odpowiedź jest przekonująca. Symetria jest tu wyłącznie formalna. Dla banku wzrost stóp oznacza korektę wyniku finansowego, dla konsumenta z wieloletnim kredytem mieszkaniowym może oznaczać utratę płynności, a w skrajnym przypadku utratę nieruchomości. Rzeczywista, a nie tylko formalna równość stron wymaga, aby ryzyko było rozłożone z uwzględnieniem słabszej pozycji konsumenta.
Drugi wątek dotyczy przewidywalności zobowiązania. Sąd przywołuje dotychczasowe orzecznictwo TSUE, w tym wyroki w sprawach Andriciuc (C-186/16) oraz Caixabank i BBVA (C-224/19 i C-259/19), zgodnie z którymi konsument musi mieć możliwość oceny ekonomicznych konsekwencji umowy przed jej zawarciem. Wywodzi z tego, że konsument powinien znać górną granicę swojej odpowiedzialności albo przynajmniej móc ją w przybliżeniu oszacować. Przy ruchomym suficie jest to możliwe wyłącznie na dzień podpisania umowy.
Trzeci wątek ma charakter techniczny, ale może okazać się decydujący. Banki będą się bronić art. 1 ust. 2 Dyrektywy, który wyłącza spod jej kontroli postanowienia odzwierciedlające bezwzględnie obowiązujące przepisy prawa krajowego. Sąd krakowski uważa jednak, że art. 29 ust. 2 Ustawy jedynie wskazuje metodę ustalania stopy i sam nie kształtuje praw i obowiązków stron. Powołuje się na wyroki TSUE wydane na tle polskich przepisów o pozaodsetkowych kosztach kredytu (C-779/18 oraz połączone sprawy Profi Credit Polska, C-84/19, C-222/19 i C-252/19), w których Trybunał przyjął analogiczne rozumowanie. Przypomina też wyrok w sprawie C-229/19, zgodnie z którym warunek może zostać uznany za nieuczciwy także wtedy, gdy nierównowaga ujawni się dopiero w określonych okolicznościach, a w innych mógłby on nawet przynieść konsumentowi korzyść.
Słabe punkty pytania.
Jako pełnomocnik kredytobiorców nie mogę udawać, że rozstrzygnięcie jest przesądzone. Pytanie krakowskie ma kilka słabości, które Trybunał może wykorzystać.
Po pierwsze, zostało sformułowane jako pytanie o to, czy przepis ustawy zapewnia równowagę stron. Tymczasem TSUE w trybie prejudycjalnym nie ocenia zgodności prawa krajowego z prawem Unii, lecz dokonuje wykładni prawa unijnego. Należy się spodziewać, że pytanie zostanie przeformułowane i Trybunał odniesie się do warunku umownego, a nie do samej ustawy.
Po drugie, klauzula określająca oprocentowanie dotyczy głównego przedmiotu umowy. Zgodnie z art. 4 ust. 2 Dyrektywy takie postanowienia podlegają ocenie pod kątem nieuczciwości tylko wtedy, gdy nie zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem. Trybunał przypomniał to w lutym, a pytanie krakowskie dotyczy równowagi stron, nie przejrzystości. Kredytobiorca będzie więc musiał najpierw pokonać próg transparentności.
Po trzecie, Dyrektywa 2014/17/UE o kredycie hipotecznym nakłada na banki obowiązek informowania o ryzyku zmiennej stopy, ale nie wymaga jego ograniczenia. Wprowadzenie swoistego limitu oprocentowania wyłącznie w drodze wykładni Dyrektywy 93/13 byłoby krokiem daleko idącym. Bank podnosi też argumenty dotyczące samej sprawy: kredytobiorca wybrał zmienną stopę, od lipca 2021 roku mógł przejść na stałą, w latach 2020 – 2021 płacił oprocentowanie poniżej 2 %, a pozew złożył dopiero po podwyżkach stóp, co bank kwalifikuje jako nadużycie prawa w rozumieniu art. 5 k.c.
Możliwe rozstrzygnięcia.
Trybunał może oczywiście pójść ścieżką wyroku C-471/24 i uznać, że ustawowy model „wskaźnik plus stała marża” sam w sobie nie powoduje znaczącej nierównowagi, a brak górnej granicy oprocentowania nie przesądza o nieuczciwości postanowienia. Banki będą na to liczyć, wskazując, że sprawę rozpoznaje ósma izba, a nie wielka izba. Nawet taki wyrok nie zamknie jednak sporów, bo pozostawi otwartą kwestię rzetelności informacji o ryzyku w konkretnej umowie.
Realna jest jednak także odpowiedź pośrednia, która z punktu widzenia praktyki byłaby najciekawsza. Trybunał może przypomnieć, że ocena należy do sądu krajowego, który musi uwzględnić wszystkie okoliczności zawarcia umowy, w tym to, czy konsument był w stanie realnie oszacować swoje maksymalne obciążenie. Brak stałego limitu nie byłby wówczas nieuczciwy sam w sobie, ale mógłby mieć znaczenie w konkretnej sprawie, zwłaszcza gdy bank, jak w sprawie krakowskiej, przedstawiał ruchome odsetki maksymalne jako punkt odniesienia dla ryzyka.
Rozstrzygnięcie przełomowe, czyli uznanie, że przerzucenie na konsumenta całego, nieograniczonego ryzyka wzrostu stóp może samo w sobie powodować znaczącą nierównowagę, jest moim zdaniem najmniej prawdopodobne. Jego skutki dla rynku byłyby ogromne, a pojawiłoby się pytanie, jak oprocentowany ma być kredyt po wyeliminowaniu klauzuli. Warto zauważyć, że w sprawie krakowskiej kredytobiorca żąda utrzymania umowy z oprocentowaniem opartym na marży i WIBOR-ze z dnia jej zawarcia, czyli w praktyce zamrożenia wskaźnika.
W każdym z tych scenariuszy pozostaje jednak wątek, który uważam za najbardziej obiecujący dla kredytobiorców. Jeżeli bank w formularzu informacyjnym zilustrował ryzyko ratą przy oprocentowaniu równym odsetkom maksymalnym, nie uprzedzając, że ten limit może się podwoić, to czy była to rzetelna informacja o ryzyku? To pytanie o przejrzystość, a więc dokładnie o to, co sądy po lutowym wyroku badają najchętniej.
Co radzę kredytobiorcom?
Przede wszystkim nie wstrzymywać spłaty rat. Ani zapowiedź wyroku, ani sam wyrok nie zwalniają z obowiązków wynikających z umowy, a zaległości mogą skończyć się jej wypowiedzeniem, co jest dla kredytobiorcy znacznie gorsze niż przegrany proces. Warto natomiast przeanalizować dokumentację kredytową, przede wszystkim formularz informacyjny. Sprawa krakowska dotyczy Ustawy o kredycie hipotecznym, a więc umów zawartych po 22 lipca 2017 roku. Umowy starsze, zawierane zanim WIBOR objęto nadzorem na podstawie Rozporządzenia BMR, są przedmiotem odrębnych, połączonych pytań w sprawach C-586/25 i C-630/25.
Kto ma już sprawę w toku, powinien upewnić się, że zarzut braku górnej granicy ryzyka i nierzetelności przykładu z formularza został podniesiony. Sąd drugiej instancji stosuje wykładnię Trybunału obowiązującą w dniu orzekania, więc argument powinien znaleźć się w aktach jak najwcześniej.
Wyrok z 26 listopada nie zamknie sporu o kredyty złotowe, niezależnie od tego, jak zostanie sformułowany. Może jednak przesądzić, czy rozmawiamy wyłącznie o tym, co bank powiedział klientowi przed podpisaniem umowy, czy także o tym, czy taka umowa w ogóle mogła być uczciwa.
Materiał opracowany przez mec. Karolinę Pilawską
Be First to Comment